Chris Ceustermans, 'Schrijven in de grauwzone'

Een virtuoze taalspuwer

Uitgerekend tien jaar nadat hij nagenoeg door iedereen verlaten in de meest ellendige omstandigheden stierf, staat J.M.H. Berckmans terecht weer volop in de belangstelling.

Het was voor Ceustermans beslist geen makkelijke opdracht het chaotische en turbulente leven van Berckmans in een lezenswaardige biografie te vatten. Vermoedelijk om die reden begint hij met een fragment waarin hij Berckmans naar het einde van zijn leven treffend portretteert. Onder geen enkel voorwaarde wil hij een origineel manuscript bij zijn uitgever nalaten. Enkel een kopie mag. De toon van het boek is bij deze gezet. Dit is het levensverhaal iemand die voortdurend moet vechten tegen zijn demonen en psychoses. 

Opgegroeid in een allesbehalve warm nest in Leopoldsburg wordt hij door andere jongens omwille van zijn flaporen en ziekenfondsbrilletje gepest. Een verhuizing van het hele gezin later naar Antwerpen wordt als een struggle for life ervaren. Toch slaagt de jonge Berckmans erin een provinciale interbischoppelijke kennniswedstrijd te winnen. De vreugde is echter van korte duur als zijn ouders bij de schooldirecteur en parochiepriester worden ontboden. Ze vernemen er dat de priester het er moeilijk mee heeft dat de winnaar de zoon van een ongeschoolde arbeider is. Een pijnlijk voorval dat zijn hele, bepaald niet vrolijk, leven zal tekenen. Tussen zijn negentiende en drieëntwintigste verbleef hij immers wegens talloze depressies regelmatig in diverse inrichtingen.

Vervolgens gaat de aandacht uit naar het groeiproces van 'Geschiedenis van een revolutie', zijn eerste roman. Evenwel niet zonder vooraf te vernemen dat hij zijn schrijversnaam J.M.H. Berckmans heeft ontleend aan J.M.A. Biesheuvel. Zou het kunnen dat hij hem als een bondgenoot beschouwt? Hoe dan ook, de nazomer van 1976 betekent in alle opzichten een omslag in zijn leven. Uitgeverij Soethoudt is bereid zijn roman te publiceren. Hetzelfde jaar maakt hij ook kennis met schrijver Kamiel Vanhole, die een jarenlange vriend wordt. 

Omdat hij in die tijd van zijn pen onmogelijk kan leven is hij op zoek naar een job. Hij wordt schoenenverkoper in Italië waar hij zich volledig in het culturele leven onderdompelt. Hij beleeft er met zijn levensgezellin de gelukkigste jaren van zijn leven. Het komt helaas tot een conflict met zijn werkgever. Erger nog: zijn demonen krijgen hem weer in hun greep. Terug in eigen land neemt het drinken hand over hand toe. Het drijft hem richting café 'De raaf' en OCMW, met de inmiddels bekende gevolgen van dien. Enkel het schrijven, speed en performen behoeden hem voorlopig voor het fatale einde. Hoe hard Kamiel Vanhole ook op hem inpraat, het lijkt een verloren strijd.

'Toen ze weer naar huis reden en het erop leek dat hij Jean-Marie had overtuigd, liet die de taxi stoppen, stoof naar een nachtwinkel en keerde terug met zes literblikken Jupiler. "Is dat wel zo verstandig?" probeerde Kamiel nog. Terug in de Lemméstraat bleef Kamiel tot een stuk in de nacht wakker bij Jean-Marie, die anders alles in zijn eentje zou opdrinken.'

Het is alvast een niet geringe verdienste dat Chris Ceustermans erin geslaagd is leven en werk van Berckmans naadloos in elkaar te laten overvloeien. 'Schrijven in de grauwzone' is zonder meer een levensschets van een schrijver-chroniqueur, die de grauwzone opvallend kleurrijk in beeld wist te brengen. Een schrijver die zo veel meer was dan het label 'Nachtburgemeester van Barakstad' dat op hem werd geplakt.