Arthur Rimbaud, 'Perverse verzen'

Porno of poëzie?

‘Zo maakt Rimbaud parodiërende porno tot paradoxale poëzie.’ Zo besluit Paul Claes zijn inleiding bij deze pas verschenen uitgave met perverse verzen, of nog: gedichten die de poète maudit schreef voor het zogeheten ‘Album zutique’. Dat curiosum bevat schunnige teksten die een groep auteurs die als Zutisten door het leven gingen – naar de Franse uitroep ‘zut’, dat Claes als ‘shit’ vertaalt – niet tot hun eigenlijke oeuvre rekenden. Hoewel het originele album door een privéverzamelaar werd opgekocht, zijn de dichtsels nu al een aantal decennia in omloop. Frappant is evenwel dat kenners het er nog steeds niet over eens zijn of de uittreksels een plaats verdienen in het verzameld werk van pakweg Rimbaud en Verlaine, de twee leden van het genootschap wier werk bij toekomstige generaties het meest is blijven nazinderen.

Moeten we met andere woorden dankbaar zijn dat Paul Claes dit deel van Rimbauds werk voor ons taalgebied heeft ontsloten? Jazeker. Enkele kenmerken die typerend zijn voor de vertaler, doen ook deze editie immers boven de middelmaat uitstijgen. Zo oefent Claes zijn vak niet alleen uit met een grote affiniteit voor vorm, rijm, stijl en klank, ook voorziet hij aantekeningen die de interpretatie voor een breder publiek vereenvoudigt. Voor deze uitgave blijkt dat overigens cruciaal, want eigenlijk zijn de gedichten niet te begrijpen zonder hulp van de vertaler, die voortdurend verwijst naar het Franse seksuele jargon van de negentiende eeuw en refereert aan andere teksten die Rimbaud parodieerde of scabreus hertaalde.

Kenmerkend voor de ‘schuine’ literatuur waar de Zutisten zich op lieten voorstaan, was trouwens dat ze zich bedienden van dubbele bodems en symbolische verwijzingen. Enkel ingewijden kunnen vandaag de dag die erotische geheimtaal doorgronden – zelfs in de oorspronkelijke taal. Laat staan dat dat in een vertaling mogelijk zou zijn. Zodoende geeft ‘Perverse verzen’ vooral inzicht in het vernuft waarmee Rimbaud verborgen betekenislagen genereert, met virtuoos gemak gevormd tot relatief eenvoudige verzen en gegrondvest op een esthetisch ideaal waarbinnen de taal vanuit haar intrinsieke welluidendheid moet zien aan te spreken. Verdienste van Claes is dat hij oren heeft naar de sonoriteit van het origineel, en dat hij er in slaagt er het Nederlandstalige equivalent van de authentieke consonantie weet tegenover te plaatsen.

De dissonantie van de betekenislagen kan Claes zoals gezegd alleen didactisch illustreren in de bijgevoegde aantekeningen. Dat is geen tekort van de vertaler, wel een euvel verbonden aan de opdracht. Concreet gevolg is dat ‘Perverse verzen’ – uiteraard als tweetalige editie verschenen – een ontdekking inhoudt uit theoretisch, academisch of linguïstisch oogpunt. Als zuiver literaire ervaring – het gedicht beschouwd als gedicht, los van de tijd en de context waarin het gedicht is ontstaan – blijft de lezer evenwel wat verpauperd achter. Een uitgave voor een publiek van ingewijden dus, zij het eens te meer meesterlijk gedissecteerd  door Paul Claes. Hulde!

Details Poëzie
Porno of poëzie?
Originele titel:
Vers zutiques
Vertaald en toegelicht door: Paul Claes
Uitgeverij: Athenaeum - Polak & Van Gennep
Aantal pagina's:
80