Amos Oz, 'Beste fanatici'

Een stem om naar te luisteren

Amos Oz (1939) is niet alleen een van de grootste hedendaagse schrijvers - hoelang moet hij nog op de Nobelprijs wachten? - maar evenzeer een begenadigd essayist. Het is dan ook zeer de vraag waarom het, na het verschijnen van zijn bestseller 'Judas' (2015), zo lang wachten was op een vertaling van 'Sjalom lakanaïm' (2012), dat nu verscheen als 'Beste fanatici'. 

Wat Oz als essayist en kritisch denker van anderen onderscheidt, is dat hij ernaar verlangt gehoord te worden door degenen die er een andere mening op nahouden. Hij is in internationale context alvast een fel gewaardeerde stem over veel uiteenlopende kwesties die Israël, zijn geboorteland, verdelen. Amos Oz werpt zich niet op als een wetenschapper of expert, maar als betrokken individu. Iemand die gehoord wil worden en een visie heeft die in verhitte debatten doorgaans niet aan bod komt.

In 'Beste fanatici', het eerste van de drie essays, rekent hij af met politicoloog Samuel Huntington die de zaken nogal eenzijdig voorstelt. Het beeld van de concurrentie tussen 'woeste terroristen' uit het Midden-Oosten en 'beschaafde mensen' uit het westen klopt volgens hem niet. Wie 'Beste fanatici' leest, ontkomt niet aan het gegeven dat Oz een uitzonderlijk kritische stem is in een tijdperk waar zwart-wit vaak aan de orde van de dag is. 'Fanatici zijn geneigd om in een zwart-witte wereld te leven. In een simpele western van 'de goeien' tegen 'de slechten'. Een fanaat is in feite een mens die niet verder kan tellen dan één.'

In zijn tweede essay 'Lichten niet een licht' stelt hij volgende fundamentele vraag: 'Gaat de democratie ten koste van het Jodendom, of het Jodendom ten koste van de democratie?' Om ten slotte af te ronden met 'Dromen die Israël maar beter snel kan opgeven'. Hier wijst hij op het belangrijke verschil tussen alles wat van permanente aard is en wat veranderlijk of tijdelijk is. De Palestijnen als buren is bijvoorbeeld een vast element, maar de Verenigde Staten zijn als bondgenoot een veranderlijk iets.

Het leidt tot de conclusie dat Oz bang is voor de toekomst van zijn land, omdat het fanatisme er hand over hand toeneemt. Hopelijk wordt zijn stem voldoende gehoord, en niet alleen in Israël, al was het maar omdat hij niets liever wil dan vrede in een hopeloos verdeeld land.