Franz Kafka, 'Het proces'

Onbetwistbaar meesterwerk

‘Nieuwe vertaling!’, zo schreeuwt een klever op de kersverse nieuwe hardcover van het uitgeversverbond Athenaeum – Polak & Van Gennep de lezer toe. Een nieuwe vertaling? Kafka’s ‘Verzameld werk’ zoals het bij Uitgeverij Querido een kleine vijf jaar terug verscheen, bevatte toch ook al een vloeiende, eigentijds aandoende uitgave van ‘Het proces’? Dat klopt, maar het kan altijd vlotter en misschien is er al te vaak de neiging om goed verkopende klassiekers lang in oudere vertalingen uit te geven. Dus mocht Willem van Toorn anno 2011 de klus opnieuw klaren, met een opmerkelijk gestroomlijnde, natuurlijke tekst tot gevolg.

De vraag is: wie heeft ‘Het proces’ nog niet in huis, of erger, wie heeft het boek nog niet gelezen? Het is namelijk een van die werken uit de twintigste-eeuwse wereldliteratuur die zich enorm heeft laten gelden op de volgende generaties auteurs en kunstenaars in het algemeen. De donkere, hallucinante sfeer wordt steeds meer pregnant, tot in het gruwelijke slot dat in de laatste regels tot een verschrikkelijke apotheose komt. Maar wat moet een mens met deze langgerekte strijd van een individu met een ondoorzichtig machtsorgaan? Leest een mens deze roman tegenwoordig als een waarschuwing? Of toch als een absurde komedie? Een psychologische ‘thriller’, het relaas van een teloorgang?

Kafka kan en zal het de lezer in ieder geval niet meer vertellen. Feit is: alle kiemen voor zeer uiteenlopende leeservaringen zijn stuk voor stuk in het boek aanwezig. En precies dat brede spectrum aan mogelijkheden maakt een herlezing ongelofelijk interessant. Dezelfde elementen kunnen immers in een andere atmosfeer worden aangevoeld en ook wie bijvoorbeeld een aantal extraliteraire referenties opzoekt, zoals Orson Welles’ beklemmende verfilming uit 1962, ervaart hoe subtiele betekenisverschuivingen binnen het geheel tot een totaal andere leeservaring kunnen leiden.

Uitgevers Athenaeum – Polak & Van Gennep hebben overigens een volledige editie nagestreefd die het origineel van Kafka eer moet aandoen. Dat is tot op zekere hoogte ironisch, want Kafka was - hoe kan het ook anders - erg ontgoocheld over de roman, die hij niet persoonlijk aan Max Brod wilde bezorgen. Deze ontdekte echter een keurig geordend manuscript en verklaarde het meteen tot Kafka’s absolute meesterwerk. Bij de inval van de Nazi’s kon hij de manuscripten veilig stellen en de volgorde waarin de roman hier wordt gepresenteerd, kon dan ook aan het origineel getoetst worden.

De tekst wordt opgedeeld in de ‘oerdruk’ enerzijds en nog enkele toegevoegde fragmenten anderzijds. Deze fragmenten moesten later in het verhaal worden ingepast, maar de auteur verloor na verloop van tijd zijn interesse in het manuscript en zou, wegens gebrek aan inspiratie, er de brui aan geven, een onvoltooid boek achterlatend. Wat hij echter op relatief korte tijd had geschreven, was consistent en indrukwekkend genoeg om Brod tot de uitgave van de ‘oerdruk’ te bewegen.

Zijn de toegevoegde ‘fragmenten’ noodzakelijk? En is het een meerwaarde om ze te lezen nadat je de roman in zijn totaliteit hebt voltooid? Niet echt, maar ze zijn zonder de minste twijfel erg interessant en liefhebbers van de schrijver zullen ze gretig ter hand nemen. Of de fragmenten een nieuwe aanschaf rechtvaardigen, blijft echter de vraag. Het goede nawoord van vertaler Willem van Toorn is evengoed boeiend, maar niet cruciaal. De kern blijft dus de roman zelf, die vanaf de indringende eerste zin meteen de hand van een meester doet vermoeden. Een niets minder dan overweldigend meesterwerk dat iedereen moet lezen – maar wie wist dat nog niet?

Details Fictie
Originele titel:
Der Prozess
Auteur: Franz Kafka
Jaar:
2012
Aantal pagina's:
232